Demokracja w Grecji

Współczesne rozumienie pojęcia demokracji nierzadko bywa idealizowane i bardzo mocno różni się od swojego antycznego pierwowzoru. Kiedy dzisiaj wspominamy demokrację ateńską, często wyobrażamy sobie sielankowy, uniwersalny system wolności i równości. W rzeczywistości jednak, w Atenach V i IV wieku p.n.e., był to radykalny, bezpośredni eksperyment polityczny, charakteryzujący się niezwykle rygorystycznymi zasadami i brutalnymi konsekwencjami dla samych decydentów. W przeciwieństwie do współczesnych systemów państwowych, które opierają się na trójpodziale władzy i delegowaniu obowiązków na wybieralnych w cyklicznych głosowaniach przedstawicieli, w starożytnej Grecji suwerenność spoczywała wyłącznie i bezpośrednio w rękach zgromadzonego ludu. Jak działała demokracja ateńska?

Zanim Ateny ukształtowały swój słynny demokratyczny system, państwo to funkcjonowało jako arystokracja, w której władza zależała od urodzenia. Przełomem na drodze do zmian ustrojowych okazały się reformy przeprowadzone przez Solona, które znosiły dziedziczny monopol na rządy. Solon wprowadził tzw. timokrację, czyli ustrój, w którym prawa i obowiązki polityczne obywateli były ściśle uzależnione od ich majątku, mierzonego rocznymi plonami. Społeczeństwo ateńskie zostało podzielone na cztery odrębne klasy.

Klasa majątkowa	Kryterium (roczny dochód)	Prawa polityczne i obowiązki wojskowe
Pięćsetmiarowcy	Min. 500 miar oliwy/wina	Prawo piastowania najwyższych urzędów; obowiązek finansowania floty.
Hippeis (Rycerze)	Min. 300 miar dochodu	Dostęp do wielu urzędów publicznych; obowiązkowa służba w kawalerii.
Zeugitai	Min. 200 miar dochodu	Gwarantowane prawa wyborcze; służba w armii jako ciężkozbrojni hoplici.
Thetes (Wyrobnicy)	Poniżej 200 miar	Prawo głosu na Zgromadzeniu Ludowym; w czasie wojny praca jako wioślarze.

To rozwiązanie otworzyło drogę do awansu społecznego poprzez wzbogacenie się, stanowiąc fundament pod późniejsze, znacznie bardziej radykalne reformy wprowadzane przez Klejstenesa.

Dojrzała ateńska demokracja opierała się na trzech kluczowych wartościach ideologicznych: isonomii (równości wszystkich obywateli wobec prawa), isokracji (równym dostępie do sprawowania władzy i urzędów) oraz isegorii (absolutnej wolności słowa w debatach na forum publicznym). Serce państwowego systemu stanowiła Ekklesia, czyli Zgromadzenie Ludowe, zbierające się na wzgórzu Pnyks nawet kilka razy w miesiącu. Każdy pełnoprawny obywatel miał prawo wejść na mównicę i przekonywać tłum do swoich racji. Głosowania nad najważniejszymi sprawami – podatkami, ustawami, sojuszami czy wypowiadaniem wojen – odbywały się za pomocą zwykłego podniesienia rąk.

Co niezwykle istotne z dzisiejszej perspektywy, Ateńczycy unikali tradycyjnych wyborów, uważając je za mechanizm głęboko oligarchiczny, zawsze faworyzujący kandydatów bogatych i popularnych. Zamiast tego masowo stosowano losowanie (sortycję), aby wyłaniać urzędników, w tym skład kluczowego organu wykonawczego – Rady Pięciuset (Boule).

Mechaniczne podejście do wyboru na urzędy miało na celu natychmiastowe ukrócenie jakichkolwiek prób korupcji i zniszczenie ewentualnych struktur mafijnych czy klientelistycznych.

Kolejnym potężnym instrumentem stabilizacji systemu politycznego był ostracyzm, znany również pod pojęciem sądu skorupkowego. Został on zaprojektowany nie jako system karny, lecz prewencyjny. Raz w roku zgromadzeni obywatele mogli wydrapać na potłuczonych naczyniach ceramicznych (ostrakonach) imię polityka, który zdobył zbyt duże wpływy i zagrażał ładowi demokratycznemu. Po przekroczeniu odpowiedniego kworum, wskazywana osoba musiała udać się na dziesięcioletnie wygnanie. Warto podkreślić, że odbywało się to bez utraty majątku ani praw po powrocie z banicji.

Obecnie termin „ostracyzm” uległ drastycznej transformacji znaczeniowej. Współcześnie odnosi się najczęściej do środowiska pracy, w którym oznacza celowe, systematyczne wykluczanie i ignorowanie pracownika przez grupę, co bywa klasyfikowane jako długotrwały mobbing. Podczas gdy w antyku był to sformalizowany, ochronny mechanizm państwowy zapobiegający tyranii, dziś opisuje szkodliwe zachowania patologiczne niszczące zdrowie psychiczne jednostki.

Badacze starożytności nierzadko wskazują na poważny paradoks ukryty w ateńskim systemie. Z wielu perspektyw przypominał on bowiem specyficzną formę oligarchii, co często jest podnoszone w dzisiejszych analizach porównawczych. Na terytorium zamieszkiwanym przez szacowane 300 tysięcy osób, pełnię praw obywatelskich posiadało zaledwie od 30 do maksymalnie 60 tysięcy mężczyzn. Z procesu politycznego całkowicie i bezwzględnie wykluczono kobiety, mieszkających tam od pokoleń cudzoziemców (metojków) oraz stanowiących darmową siłę roboczą niewolników. W zderzeniu z rdzennymi amerykańskimi systemami zarządzania, takimi jak dużo bardziej inkluzywna demokracja Irokezów (z której zresztą czerpali Ojcowie Założyciele USA, a która pozwalała na głosowanie kobietom i dzieciom), grecki model uderza swoją wyłącznością. Co gorsza, na samym Pnyksie, w debatach przewodziła zazwyczaj elitarna, świetnie wykształcona grupa około 100 najbogatszych mówców, a realnie w systemie uczestniczyło systematycznie zaledwie około 3000 obywateli.

Należy jednak oddać Ateńczykom sprawiedliwość w jednym fundamentalnym aspekcie, który we współczesnym świecie zanikł niemal całkowicie – w zasadzie osobistej odpowiedzialności, nazywanej potocznie „skórą w grze”. W dzisiejszych demokracjach politycy głosujący za interwencją zbrojną w Syrii czy Iraku operują siłami odrębnej armii. W Atenach, jeśli Zgromadzenie Ludowe podjęło decyzję o wypowiedzeniu wojny, każdy z mężczyzn podnoszących wcześniej rękę „za”, musiał natychmiast wrócić do domu, spakować prowiant, założyć własny rynsztunek i osobiście maszerować do walki, ryzykując własne życie. Taka natychmiastowa i brutalna odpowiedzialność za własny głos konstytuowała polityczną dojrzałość starożytnych Ateńczyków i nadawała realny ciężar ustrojowi państwa, czyniąc tę starożytną demokrację fascynującym, choć trudnym do skopiowania, modelem politycznym.